SABUNUN TARİHİ ÜZERİNE BİR İNCELEME
Anahtar Kelimeler:
Hijyen, Temizlik Gelenekleri, Kültür TarihiÖzet
Bu çalışma, Mezopotamya ve Eski Mısır’dan başlayarak Antik Yunan ve Roma, İslam dünyası, Osmanlı coğrafyası ve modern sanayi toplumuna uzanan geniş bir tarihsel çerçevede sabunun üretim biçimlerini, kullanım alanlarını ve kazandığı anlamları incelemektedir. Bu yaklaşım, sabunun tarih boyunca toplumsal değerler, inanç sistemleri ve gündelik yaşam pratikleriyle birlikte nasıl şekillendiğini ortaya koymaktadır. Erken dönemlerde sabun ve benzeri maddelerin beden temizliğinin yanı sıra ritüel arınma ve tıbbi amaçlarla kullanıldığı; temizlik anlayışının fiziksel olduğu kadar sembolik bir boyuta da sahip olduğu gösterilmektedir. İslam dünyasında kimya bilgisinin gelişmesi ve zeytinyağı bazlı sabun üretiminin standartlaşması, modern sabunculuğun temellerini atmış; Halep, Nablus ve Şam gibi merkezler Akdeniz dünyasında etkili olan kalıcı bir üretim geleneği oluşturmuştur. 18. ve 19. yüzyıllarda yaşanan kimya devrimiyle birlikte sabun, endüstriyel ve bilimsel bir ürüne dönüşerek kitlesel tüketimin önemli unsurlarından biri hâline gelmiştir. 20. yüzyılda sentetik deterjanların yükselişi sabunun tarihsel konumunu kısmen zayıflatmış olsa da, günümüzde çevresel kaygılar ve doğal ürün arayışları sabunu özellikle geleneksel ve zanaat tipi formlarıyla yeniden gündeme taşımıştır. Sonuç olarak bu çalışma, sabunun tarihini hijyen, kültür ve ekonomi arasındaki etkileşimi görünür kılan bir perspektiften ele alarak, temizlik pratikleri üzerinden insan toplumlarının değer sistemlerini ve dönüşüm süreçlerini anlamaya katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Referanslar
Aftalion, F. (2001). A history of the international chemical industry. Chemical Heritage Press.
Ahmad, M., Al-Hassan, A. Y., & Iskandar, A. Z. (2002). The different aspects of islamic culture: Sciences and Technology in Islam. Unesco Publishing.
Arbel, Y. (2021). Olive oil soap in the Holy Land: Background, technology and a newly discovered workshop in Jaffa. Industrial Archaeology Review, 43(1), 53–64. https://doi.org/10.1080/03090728.2020.1866027
Bistline, R. G., Jr. (1996). Anionic and related lime soap dispersants. In H. Stache (Ed.), Anionic surfactants: Organic chemistry, 56: 601–632). CRC Press.
Chevreul, M. E. (2011). Soaps and detergents. RN.
Dietz, F. C. (1972). English Government Finance, 1485–1558. London: Frank Cass.
Falbe, J. (Ed.). (2012). Surfactants in consumer products. Springer-Verlag.
Gibbs, F. W. (1939). The history of the manufacture of soap. Annals of Science, 4(2): 169–190. https://doi.org/10.1080/00033793900201401
Güçlü, D. (2024). Antik Roma gündelik hayatında hijyen kavramı. Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (35), 435–446.
Kâhya, E. (1995). İbn Sînâ’nın bilim anlayışı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
Kokoszko, M., & Rzeźnicka, Z. (2021). On frankincense-scented soaps, peelings and cleansers or on cosmetics and commotics in antiquity and early Byzantium. Vox Patrum, 79, 175–200. https://doi.org/10.31743/vp.12809
Köpp-Junk, H. (2022). Water as a social border in ancient Egypt: Dewatering systems in bathrooms for the elite, the royal family and the king. Frontières. Revue d’archéologie, histoire & histoire de l’art, (7). https://doi.org/10.4000/frontieres.1155
Larson, P. D., Jr. (2023). Lexical studies on the concept of dirtiness in ancient Egyptian daily life (Doctoral dissertation). University of Memphis.
Mazaherî, A. (1972). Orta Çağ’da Müslümanların yaşayışları (B. Üçok, Çev.). Varlık Yayınevi.
McNeil, I. (1990). An encyclopaedia of the history of technology (pp. 200–205). Taylor & Francis.
Metzger, L. (2008). Relations between Marseille and East and Southeast Asia. In F. Broeze (Ed.), Port cities in Asia and Europe (pp. 37–48). Routledge.
Nef, J. U. (1936). A comparison of industrial growth in France and England from 1540 to 1640: III. Journal of Political Economy, 44(5), 643–666. https://doi.org/10.1086/254903
Nunn, J. F. (1996). Ancient Egyptian medicine. British Museum Press.
Olivieri, A. (1950). Aetii Amideni libri medicinales V–VIII (CMG VIII 2). Akademie Verlag.
Öztürk, S. (2002). Osmanlı Devleti’nde sabun sanayii. In Türkler Ansiklopedisi (Cilt 10, ss. 781–790). Yeni Türkiye Yayınları.
Öztürk, S., & Sarıyıldız, G. (1997). Antik Çağdan günümüze temizliğin değişmeyen sembolü: Sabun. Tombak, 15, 42–54.
Partington, J. R., & Hall, B. S. (1999). A history of Greek fire and gunpowder. Johns Hopkins University Press.
Pliny the Elder. (1906). Naturalis Historia. Teubner.
Sauneron, S. (2000). The priests of ancient Egypt. Cornell University Press.
Sarıyıldız, G. (2003). İstanbul sabun tahsissatı ve bu tahsisatta sabuncu esnafının yükümlülükleri. In Osmanlı Öncesi ile Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemlerinde Esnaf ve Ekonomi Semineri Bildiriler Kitabı 2 (ss. 363–373). Globus Dünya Basımevi.
Scurlock, J. (2005). Magico-medical means of treating ghost-induced illnesses in ancient Mesopotamia (Vol. 3). Brill.
Sosis, P., & Zoller, U. (Eds.). (2008). Handbook of detergents, Part F. CRC Press.
URL 1: https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.1318/2015.1318.Colbert-And-A-Century-Of-French-Mercantilism-Vol-ii-1939_djvu.txt (E.T. 21.11.2025)
Veerbek, H. (2012). Historical review. In J. Falbe (Ed.), Surfactants in consumer products (pp. 1–28). Springer-Verlag.
Vigarello, G. (1996). Temiz ve kirli: Orta Çağ’dan günümüze beden temizliği (Z. Z. İlkgelen, Çev.). Kabalcı Yayınevi.
Whitten, D. O., & Whitten, B. E. (1999). Handbook of detergents, Part A. Taylor & Francis.
Willcox, M. (2000). Soap. In H. Butler (Ed.), Poucher’s perfumes, cosmetics and soaps (10th ed., p. 453). Kluwer Academic Publishers.
Wilson, C. (1954). The history of Unilever: A study in economic growth and social change. Cassell and Company.
Wentrup, C. (2022). Origins of organic chemistry and organic synthesis. European Journal of Organic Chemistry, 2022(25), 1–12. https://doi.org/10.1002/ejoc.202101492
Yûsuf, M. D. (1985). Economic survey of Syria during the tenth and eleventh centuries. Klaus Schwarz Verlag.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2025 Deniz Güçlü, Tülay POLAT ÜZÜMCÜ
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
